Depressie en angst: antidepressiva

Wanneer wordt een antidepressivum voorgeschreven?

Niet elke sombere periode vraagt om medicatie. Bij lichte klachten zijn voorlichting, dagstructuur, beweging, begeleiding door de praktijkondersteuner geestelijke gezondheidszorg en psychologische behandeling de eerste stappen; die werken bij een deel van de mensen even goed en hebben geen bijwerkingen.

Medicatie komt in beeld bij een matige tot ernstige depressie, bij klachten die weken aanhouden en het dagelijks leven ontwrichten, bij een eerdere episode die goed op medicatie reageerde, en bij angststoornissen, paniekstoornis, sociale angst, dwangklachten en posttraumatische klachten wanneer psychologische behandeling onvoldoende oplevert of niet beschikbaar is.

Voor het starten hoort altijd een beoordeling: welke klachten precies, hoe lang, hoe ernstig, zijn er gedachten aan de dood, is er alcohol- of middelengebruik, zijn er lichamelijke oorzaken zoals een traag werkende schildklier of bloedarmoede, en welke andere medicijnen gebruikt u? Zo'n eerste beoordeling hoort bij een arts in de buurt, met persoonlijk contact. Wat op afstand wel kan, is het voortzetten van een behandeling die al loopt en stabiel is.

Welke groepen antidepressiva zijn er?

SSRI's remmen de heropname van serotonine; hiertoe behoren sertraline, citalopram, escitalopram, fluoxetine, paroxetine en fluvoxamine. Ze worden in Nederland het meest voorgeschreven, omdat ze bij een vergelijkbaar effect over het algemeen beter worden verdragen dan oudere middelen.

SNRI's werken op serotonine en noradrenaline: venlafaxine en duloxetine. Duloxetine wordt daarnaast gebruikt bij zenuwpijn. Mirtazapine grijpt anders aan, maakt vaak slaperig en kan de eetlust vergroten, wat een nadeel of juist een voordeel kan zijn. Bupropion werkt op dopamine en noradrenaline en geeft minder seksuele bijwerkingen.

Tricyclische antidepressiva zoals amitriptyline en nortriptyline zijn ouder en effectief, maar geven meer bijwerkingen, zoals een droge mond, verstopping, duizeligheid bij opstaan en effecten op het hartritme. In lage dosering worden ze ook bij chronische pijn en migrainepreventie gebruikt.

Welk middel past, hangt af van het klachtenbeeld, eerdere ervaringen, andere aandoeningen, overige medicatie en van welke bijwerking u het minst goed kunt gebruiken. Er is geen middel dat voor iedereen het gunstigst uitpakt.

Hoe lang duurt het voordat ze werken?

Reken op twee tot zes weken voordat het effect duidelijk merkbaar is, en bij dwangklachten soms langer. Slaap en eetlust verbeteren vaak eerder dan de stemming. Een middel afschrijven na een week is te vroeg; een middel dat na zes tot acht weken in een adequate dosering niets doet, verdient wel een herbeoordeling.

In de eerste weken kunnen de klachten tijdelijk toenemen. Onrust, gejaagdheid, meer angst en slaapproblemen zijn in die fase gebruikelijk, en bij een deel van de mensen nemen ook gedachten aan zelfdoding toe. Dat risico is het duidelijkst bij mensen jonger dan 25 jaar en geldt niet alleen bij de start, maar ook na elke dosisaanpassing. Daarom hoort in die periode extra contact en waakzaamheid van de omgeving.

Denkt u aan zelfdoding, wacht dan niet af. Neem contact op met uw huisarts of buiten kantooruren met de huisartsenpost. In Nederland is 113 Zelfmoordpreventie dag en nacht bereikbaar via 0800 0113 en via de website 113.nl. Bij acuut gevaar belt u 112.

Bijwerkingen van SSRI's en SNRI's

De meest voorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, hoofdpijn, droge mond, zweten, slaapproblemen, gejaagdheid en een veranderde eetlust. Veel daarvan zijn het sterkst in de eerste twee weken en nemen daarna af. Innemen bij het eten en beginnen met een lage dosering beperken ze.

Seksuele bijwerkingen zijn een belangrijke en vaak onderbelichte reden om te stoppen: minder zin, moeilijker opgewonden raken, uitgesteld of uitblijvend orgasme. Ze verdwijnen meestal na het stoppen. Bespreek dit met uw arts, want er zijn alternatieven met een gunstiger profiel.

Verder zijn er punten die opvolging vragen. Bij ouderen kan het natriumgehalte in het bloed dalen, met sufheid, verwardheid of vallen als gevolg. SSRI's verhogen het risico op een maagbloeding, vooral samen met ontstekingsremmende pijnstillers of bloedverdunners. Citalopram en escitalopram kunnen in hogere doseringen het hartritme beïnvloeden. Venlafaxine kan de bloeddruk verhogen. Combinatie met andere serotonerge middelen, waaronder sint-janskruid en tramadol, kan een serotoninesyndroom uitlokken: onrust, koorts, zweten, spiertrekkingen en verwardheid vragen om onmiddellijke medische hulp.

Stoppen en afbouwen

Antidepressiva zet u niet abrupt stop. Bij plotseling staken ontstaan vaak onttrekkingsverschijnselen: duizeligheid, tintelingen en elektrische schokjes in het hoofd, misselijkheid, prikkelbaarheid, levendige dromen en griepachtige klachten. Die zijn ongevaarlijk maar onaangenaam, en het sterkst bij middelen die het lichaam snel verlaat, zoals paroxetine en venlafaxine.

Afbouwen doet u in stappen, in overleg met uw arts, en pas als de klachten langere tijd stabiel zijn. Bij een eerste episode is voortzetten tot ongeveer een halfjaar na herstel gebruikelijk; bij herhaalde episodes langer. Hoe kleiner de laatste stappen, hoe rustiger het verloopt; bij lastige afbouw zijn er speciaal daarvoor bedoelde afbouwdoseringen via de apotheek.

Onttrekkingsverschijnselen worden regelmatig verward met een terugval. Het onderscheid zit meestal in het tijdsbeloop: onttrekking begint binnen dagen na de verlaging en trekt weg, een terugval bouwt langzamer op en gaat vooral over stemming en interesse. Twijfelt u, overleg dan voordat u de dosering op eigen initiatief weer verhoogt.

Zijn antidepressiva verslavend?

Niet in de betekenis die bij verslaving hoort. Er ontstaat geen hunkering, u heeft geen steeds hogere dosering nodig voor hetzelfde effect en er is geen drang om het middel buiten de voorgeschreven dosering te gebruiken. Dat is het wezenlijke verschil met benzodiazepinen.

Wat wel bestaat, is lichamelijke gewenning: het lichaam past zich aan en merkt het als de toevoer stopt. Vandaar de onttrekkingsverschijnselen bij abrupt staken. Dat maakt het middel niet verslavend, maar wel iets wat u met een plan afbouwt.

Een tweede veelgestelde vraag gaat over gewicht. Sommige middelen, met name mirtazapine en paroxetine, gaan vaker gepaard met gewichtstoename; bij andere is het effect klein of wisselend, en fluoxetine en bupropion geven dat het minst. Ook telt mee dat eetlust en beweging bij herstel van een depressie veranderen. Bespreek het als het speelt: het is een reele reden om samen naar een alternatief te kijken, en geen reden om zelf te stoppen.

Benzodiazepinen en slaapmiddelen vallen buiten dit traject

Kalmeringsmiddelen zoals oxazepam, lorazepam, diazepam en temazepam en slaapmiddelen zoals zolpidem en zopiclon schrijven wij niet voor, ook niet als herhaling van een lopend recept. Hetzelfde geldt voor gabapentinoiden zoals pregabaline en gabapentine, voor stimulantia en voor medicinale cannabis.

Daar zijn twee redenen voor. Verdovende middelen en psychotrope stoffen zijn uitgesloten van het grensoverschrijdende recept op grond van artikel 11, lid 6 van richtlijn 2011/24/EU. En inhoudelijk vragen deze middelen om kortdurend gebruik met nauwe opvolging, vanwege gewenning, afhankelijkheid, valrisico bij ouderen en effect op de rijvaardigheid. Dat laat zich niet verantwoord op afstand regelen.

Gebruikt u zo'n middel al langer en wilt u ermee stoppen, ga dan naar uw huisarts. Afbouwen gebeurt daar in kleine stappen met een schema, en dat werkt aantoonbaar beter dan zelf minderen. Voor angstklachten zijn er alternatieven zonder afhankelijkheid: psychologische behandeling en, waar geïndiceerd, een antidepressivum.

Herhaalrecept voor een lopende behandeling

Loopt uw behandeling al maanden, is de dosering ongewijzigd en zijn de klachten stabiel, dan kan een arts beoordelen of voortzetting verantwoord is. Nodig zijn de werkzame stof, de sterkte, de dosering, sinds wanneer u het gebruikt, wie het heeft gestart, wanneer het laatste contact met een behandelaar was, uw overige medicatie en of er gedachten aan zelfdoding spelen.

Ons model is een medische vragenlijst met een beoordeling door een arts: geen videoconsult en geen telefonisch spreekuur, dus vult u schriftelijk volledig in. Draagt de beoordeling, dan stelt de arts een recept op volgens de bijlage van richtlijn 2012/52/EU; u ontvangt het als PDF per e-mail en neemt het mee naar elke apotheek in Nederland, samen met een geldig identiteitsbewijs. Er is geen pincode bij betrokken.

Wij starten geen nieuwe behandeling, stellen geen psychiatrische diagnose en bieden geen psychologische behandeling. Bij een crisis, gedachten aan zelfdoding of sterk verslechterende klachten wijst de arts u door naar de huisarts, de huisartsenpost of 113 Zelfmoordpreventie via 0800 0113.

Beoordelingen op het gebied van psychische gezondheid doen wij op dit moment niet; daarvoor gaat u naar uw huisarts of uw behandelaar. Dat bedrag dekt de medische beoordeling, niet de afgifte van een document. Wijst de arts op medische gronden af, dan betalen wij het terug. Levert u gevraagde gegevens niet aan, dan geldt de beoordeling als verricht en volgt geen terugbetaling. Medisch gecontroleerd op 29 augustus 2026 door lek. Damian Wojno, arts ingeschreven in Polen, PWZ-nummer 3211301, artsenkamer in Olsztyn.